YALDIZ BASKI TEKNİĞİ
Matbaaturk.org, özgür ansiklopedi
Matbaa > Baskı Teknikleri1. GİRİŞ Yaldız baskı metal parlaklığının çeşitli baskı yöntemleriyle boya, folyo veya gerçek metal yardımıyla baskı altı malzemesine uygulanmasıdır, yaldız baskı tarihte MÖ:2500 yıllarında İlk olarak Mısırlılar tarafından ilah tasvirlerinde, mumya sandukaların süslemesinde kullanılmıştır, MÖ:1100 yıllarında Çin’liler onlardan sonra da doğu medeniyetleri yaldız baskı tekniğini kullanmışlardır, Türklerde ise yaldız baskı tekniğinin kullanımının ne zaman başladığı tam olarak bilinmemekle beraber TURFAN harabelerinde bulunan deri cilt parçaları üzerindeki istampa (klişe) izleri istampa (klişe) baskısının ilk defa Türkler tarafından icat edildiğini ortaya çıkarmıştır.Doğu medeniyetlerinde icat edilen yaldız baskı önce Yunan ve Roma medeniyetlerine daha sonra da kilise yoluyla batı medeniyetlerine geçerek kullanılmıştır yaldız baskı tekniğinin esası aynı olmakla beraber doğu ve batı medeniyetlerinde ayrı tarzlarda kullanılmıştır, doğu medeniyetlerinde yaldız baskı tekniği, küçük altın parçalarının büyük bir havanda yapıştırıcı maddeler ilave edilerek tokmaklarla ezilip boya ve mürekkep gibi baskı altı malzemesine fırça veya kalemlerle işlenmiştir, batı medeniyetlerinde ise yaldız baskı tekniği inceltilerek varak haline getirilmiş gerçek altının istampa (klişe) yardımıyla baskı altı materyaline uygulanmıştır.Yaldız baskı tekniğinin uygulayıcıları Rönesans devrine kadar aynı zamanda kuyumculuk da yapardı ya da kuyumcular yaldız baskı da yaparlardı çünkü o devirlerde özellikle dini kitapları baştan başa altın yaldızla süslemek o dine gösterilen sevgi ve saygının bir belirtisiydi ve o devrin sanat icaplarından biriydi zaman geçtikçe yaldız baskı tekniğinin en yoğun olarak kullanıldığı ciltçilik yani mücellitlik ayrı bir meslek haline geldi o devirlerde yaldız baskı tekniğini uygulayan ciltçilik toplum tarafından büyük saygınlık gösterilen meslek dallarından biri haline geldi,batı medeniyetlerinde yaldız baskı genel olarak altının varak haliyle istampa (klişe) yardımıyla tatbik edilmesiyle uygulanmıştır, bu da doğu medeniyetlerindeki yaldız baskı tekniğinden ayıran en önemli özelliktir sonuç olarak yaldız baskı tekniğinin kullanımı başlangıçta din duygularının etkisiyle ortaya çıkmış daha sonraları ve günümüzde dekoratif amaçlı kullanılmaya devam edilmiştir.
Konu başlıkları |
[değiştir] 2. RÖNESANS DÖNEMİNDE YALDIZ BASKI TEKNİĞİ
Rönesans döneminde yaldız baskı tekniği gerçek saf altın kullanılarak yapılıyordu ortalama 180 gr. ağırlığındaki saf altın külçesi özel tertibatlı ocaklarda ateş potasında eritilerek içine arzu edilen renge göre gümüş veya bakır ilave edilir, eriyen altının üzeri ayna gibi parlak bir şekil alınca ve uygun olan tavını bulunca çubuk halinde hazırlanmış demir kalıba dökülür, dökülen altın soğuduktan örs üzerinde (2,5) santim genişliğinde 3 ila 5 mm. Kalınlığı buluncaya kadar dövülür, tavlandıktan sonra haddeden geçirilerek daha da inceltilir ve 25 milimetre kare büyüklüğünde parçalara ayrılarak kesilir. Bunların (400) tanesi bu iş için hazırlanmış (parşömen kağıt)tomarın yaprakları arasına birer birer yerleştirilir ve sıcak pres yapılır bu yaprakların hepsi birbirlerine yapışmaması için pudralanmıştır. Bu hazırlıklardan sonra birinci dövme başlar 70-80 santim yüksekliğinde düz ve parlak taş üstünde 10-11 kilogram ağırlığında bir çekiç ile önce ortadan başlamak üzere dövülür. Aynı yere tekrar vurmadan çevire çevire devam edilir (teknoloji geliştikçe bu birinci dövme işlemi otomatik çekiçli özel makinalarda yapılmaya başlanmıştır) 10-12 santimetre genişleyen varaklar paketin her tarafından taşmaya başlar, o zaman paket açılır, her parça dörde bölünür, bu boya gelenlerden ortalama 1500 adedi yine bu iş için özel olarak üretilmiş öküz bağırsağından yapılmış zar halindeki deri paketin aralarına birer birer konulur, tekrar aynı taş üzerinde 9-10 kilogram ağırlığındaki çekiçle dövülmeye başlanır bu uygulama, altın varaklar 15 santimetre kare bir genişlik alıncaya kadar 1-2 saat devam eder. bu uygulama da bittikten sonra paket açılır ve parçalar bir defa daha dörde bölünür ve daha ince zarlı paket içine birer birer alınır bundan sonra ince dövme başlar. Bu uygulama işin en zor kısmıdır. İnce dövme uygulamasında önce çekiç hafif hafif kaydırılarak dövülür sonra da biraz daha ağır bir çekiçle devam edilir. Son dövmede altın varaklar 1/8000-1/10000 milimetre inceliğe ulaşır yani altın varaklar o kadar ince olur ki adeta şeffaf olur bakıldığı zaman arkası görülür. El ile dövme işi çok dikkat ve ustalık ister. Bir el ile çekici vururken diğer el ile de paketi her çekiç darbesinde hareket ettirmek icap eder. Böylece 7-8 saatlik bir dövme işleminden sonra altın varak imali tamamlanmış olur .paket açılarak tahtadan özel olarak yapılmış maşalar yardımıyla güderi yastıklar üzerine konulur , iki tarafını birden kesen bıçaklarla muntazam kareler halinde kesilir. Pudralanmış kâğıt yirmi beşer sayfalık özel defterlere yerleştirilir. Dövülürken ya da kesilirken varaklardan artan, dökülen altın kırıntıları toplanarak eritilen altının içine katılır. Altın varak arzu edilen ayarda yapılır ve kalınlığı ve rengi isteğe göre şekillendirilirdi. Limon ve portakal sarıları esas olmak üzere açıklı koyulu 20 muhtelif renkte varak imal edilirdi, varaklara verilen bu rengin kaynağını da altına eritilme esnasında katılan bakır veya gümüş sağlamaktadır, bakır oranı arttıkça varak kızıllaşır, gümüş oranı arttıkça varak beyazlaşırdı. [1]. Rönesans döneminden sonra da bu yöntem asırlar boyunca hemen hemen hiç değişmeden kullanılmıştır, geniş miktarlarda sarfiyatı olan varak yaldız bugün baskı tekniklerinde eskiye nazaran yok denilecek kadar az bir oranda eski eserlerin onarılmasında veya bu işi hobi haline getirmiş meraklıları tarafından kullanılmaktadır, sanayi kullanımı yoktur. Bunun sebebi ise siparişinde sanatsal özelliklere pek ehemmiyet vermeyen müşterilerin piyasada bol ve daha ucuz olarak bulunan çok kolay uygulanan ucuz bronz yaldızlarla yapılan işlere rağbet etmesidir.
[değiştir] 3. CİLTÇİLİKTE YALDIZ BASKI TEKNİĞİ
Kitap ciltlerinde kitabın ismi yazarı vb. yazılması şarttır, bu yazılara estetik kazandırmak, albenisini arttırmak için yaldız baskı tekniği uygulanmaktadır, seri basılan işlerde yaldız baskı makinelerle basılırken tirajı fazla olmayan veya onarımı yapılan kitaplarda yaldız baskısı elle yapılır. Yaldız basım işlemi iki türlü yapılır, 1- Kapak boyası denilen ve cilt bezinin rengine uygun bir renkte kapak basmaya yarayan makinalarda basılır. 2-Yaprak yaldızla sıcak el preslerinde veya yaldız basma makinelerinde basılır. Yaldız basmak oldukça dikkat isteyen bir iştir, yaldız baskısında iyi bir netice almak için dikkat edilecek noktalar şunlardır. a) Baskı yapılacak hurufat matbaa harfi olmamalıdır, yaldız baskısında hurufata ve göğse yapılan basınç fazla olduğu için yaldız basmada ya derin indirilmiş pirinç kalıp yapılmalı ya da çelikten özel olarak yapılmış yaldız baskı harfleri kullanılmalıdır. Matbaa harfleri ne kadar yeni olursa olsun derin olmadığı ve yumuşak olduğu için ısının etkisiyle çabuk ezilir ve yaldız küçük delikleri kapatır harfleri doldurur, yaldız preslerinde kullanılan harflerin yüksekliği 6,6 milimetredir, bunlardan başka 26 milimetre yüksekliğinde başka türlü harfler de vardır ki bunlar genellikle el ile basılan yaldız işlerinde kompasta kullanılır. b) Yaldız harflerini plaka yani kalıp üzerine dizerken bütün harflerin hepsinin aynı hizada ve aynı yükseklikte olmasına dikkat edilmelidir. c) Yaldız presinin sıcaklığı ortalama olarak 50-60 dereceden fazla olmamalıdır ancak her işin malzemesine göre sıcaklığı usta kendi tecrübesiyle tayin eder buna göre iş preste fazla veya az bırakılır. Yaldız basılan kapaklar presten çıkınca elbise fırçası gibi bir fırça ile fırçalanarak yaldızın lüzumsuz kısımları dökülür ve yalnız harflerin baskısıyla kapağa yapışan kısım kalır, bu tür yaldızların bir tarafları tutkallı olduğundan harflerin bastığı yerler sıcaklığın etkisiyle kitap kabına yapışır boşta kalan kısımlar yapışmaz ve fırça yardımıyla dökülür. [2]. 3.1 Ciltçilikte Kör Baskı Yöntemi Almancası ‘Blinddruck’ olup kör baskı anlamına gelir bu yöntemde kitap ciltlerinin üzerine el ıstampalarıyla yazı ve resimler yapılır. Bu işte genellikle özel yapılmış küçük el aletleri kullanılır bu aletler düz hatlar için geniş ağızlı tornavidaya benzeyen ve eğri çizgileri yapabilmek içinde muhtelif şekillerde sapa takılabilen madeni parçalardır, kör baskı yapılacak kabın derisi hafif rutubetlendirilir, bu suretle baz deriler üzerinde esmer ve bazılarında ise daha açık renklerde çukurluklar meydana getirilerek istenilen yazı ve süsler yapılır bu yöntem oldukça zor bir yöntemdir tahta oymacılığı gibi işlem uygulanılır kabın üzerinde bir usta herhangi bir kabı yaparken en az elli el ıstampası kullanmaktadır, günümüzde bu teknik kullanılmamaktadır. [3] 3.2 Ciltçilikte Kitap Kenarlarının Yaldızlanması Kitap kenarlarının yaldızlanması çok dikkat ve maharet isteyen önemli bir iştir. Altın yaldız işinde kullanılan malzemeyi yerinde ve formülüne uygun olarak kullanmak ve bu malzemenin kâğıt cinslerine göre olan etkilerini tecrübe ile öğrenmek lazımdır. Aksi halde yaldız donu, dalgalı veya çirkin bir görünüm alır. Aşağıda izah edilen şekilde hareket edilirse yaldız işinde iyi bir sonuç almak mümkündür. a)Yaldız yapılacak ağzı kesilmiş kitap düz bir satıh üzerine vurularak düzeltilir ve yaldız mengenesine sıkıştırılır. Kitap birden fazla ise sırt şişeceğinden aralarına yaldız tahtası konulur bu tahtaların kenarı kitabın ağız hizasında bulunur. kitaplar tahtalarla beraber mengenenin kenarından bir santim yukarıda kalacak şekilde gayet kuvvetli bir şekilde sıkıştırılır. Kitap ağzında bulunması muhtemel pürüzler spatula yardımıyla kazınır, spatulayla kazıma yapılırken önden ileriye doğru bir tarafa yapılmalı tekrar geriye çekilmemelidir.Spatula elde gayet sıkı tutulmalı ve muntazam sürülmelidir.Buna dikkat edilmezse kitabın ağzında giderilmesi güç çizgiler meydana gelir, spatula ile kazıma yapılırken ortaya çıkan tozlar yumuşak bir fırça ile süpürülmelidir. Kitabın ağzı yeterli derecede düzgün olunca en ince zımpara kağıdıyla temizlenilmelidir, bu işlemden sonra ise bir sünger ile yumuşak kağıt parçalarıyla bir parlaklık elde edilene kadar parlatılmalıdır. b)Lazım olan düzgünlük ve parlaklık elde edildikten sonra kilermeni denilen toprağın su ile yapılmış çamurundan sürülecektir, fakat bu çamu gayet hafif ve sulu olacaktır. Kilermeni bir tabaka teşkil edecek şekilde koyu ve kalın sürülürse yaldız iyi tutmaz c)Kilermeniden sonra ciltçilik için özel üretilmiş jelatin veya yumurta akı sürmek lazımdır günümüzde yumurta akı kullanımı yok denilecek kadar azdır. Jelatin ile yapılan yaldız işlerinde meydana gelen hataların tamir ve düzeltilmesi kolaydır. Yumurta akının yaldız üzerinde yaptığı dalga, dalda lekelerini jelatin yapmaz jelatin yüksek güçte bir yapıştırıcı maddedir. Yaldızda yumurta akı kullanılacaksa bir kısım yumurta akına sekiz kısım su katılarak iyice çalkalanır ve filtreden geçirilerek kullanılır. Jelatin ile yaldız yapılacaksa levha halindeki jelatin sıcak suda eritilir sonra bu eriyik soğuk suyla karıştırılarak kullanılır, hazırlanan jelatin eriyiği yumuşak bir fırça yardımıyla bolca ve her tarafa eşit olarak sürülmelidir ve kitabın ağzına göre kesilmiş olan yaldız varakları bunun üzerine konulmalıdır. d)Yaldız konulduktan sonra pres yardımıyla sağdan ve soldan sıkıştırılarak üzerindeki bol jelatin her tarafa yaydırılarak yaldızın iyice yapışması sağlanılır. Bu işlemlerden sonra kitabın sırt tarafı dışarı gelmek üzere pres tozsuz bir yerde beklemeye alınmalıdır bu vaziyette yumurta akı veya jelatinin fazlası süzülür ve kurur , bu süzülme ve kuruma havanın ve yerin sıcaklığına göre 10-20 dakika arası sürer. Yaldızın iyi kuruyup kurumadığını anlamak için üfleyerek kontrol etmek lazımdır, jelatin iyice kuruyuncaya kadar beklemek faydalı değildir, eğer tamamıyla kuruyuncaya kadar beklenirse yaldızın kitaba iyi yapışması ve nüfuz etmesi temin edilemez. Bunun için biraz rutubetliyken mühre sürme işlemi başlamalıdır. e)Mühre işlemi yaldızın üzerine mühre sürtmek için (yağ kağıdı) denilen cinsten kağıdın üzerine balmumu sürerek hazırlanmalı mührenin ucu da ıslak kağıtla iyice silinerek temizlenmelidir, sonra mumlu kağıt yaldızın üzerine konularak bu kağıt üzerinden mühre hafif bir şekilde bir uçtan diğer uca doğru sürülmeli ve sürülen yerin yanından arada boş yer kalmayacak şekilde tekrar sürülmeli ve böylece yaldız sathının hafifçe her tarafına mühre sürüldükten sonra baştan bir daha kuvvetli bastırarak mühre çekildikten sonra kağıdı kaldırmalı ve bu defa bir çuha parçası veya kadife üzerine hafif balmumu sürülerek yaldızın üzeri cilalanmalıdır. Böylece ve dikkatli yapılan bir yaldız işlemi çok iyi netice verir, buraya kadar anlatılan işlemler dikkatli olarak yapıldığı halde yaldız kağıdı hala tutmuyorsa sorunun kağıtta olduğu anlaşılır ve kağıt değiştirme yoluna gidilerek sorun giderilmeye çalışılır. f)Boya işlemi; kağıdın çiğ beyazlığını gidermek ve zamanla ağızları sararan kitapları bu çirkinlikten korumak için bazı işlerde yaldız yerine boya kullanır. Boya yaldızdan daha ucuza mal olduğu için her türlü kitapta yapılabilir. Toz boya hafif tutkallı su ile karıştırılarak eritilir ve mengenede sıkıştırılan kitaba önce bir sünger daha sonra da yumuşak bir fırça yardımıyla daima tek istikamete doğru sürülür. Boya kuruyunca balmumu sürülmüş bir fırça ile fırçalanarak parlatılır veya balmumu sürülmüş bir kadife parçasıyla cilalanılır. [4]. Boya yapılan kağıt kötü olursa boyayı emer bu da kötü bir sonuç verir böyle bir durum karşısında boyaya arap zamkı karıştırmak problemi giderir.
[değiştir] 4.GÜNÜMÜZDE YALDIZ BASKI TEKNİĞİ
Günümüzde yaldız baskısı boya malzemeli ve folyo malzemeli olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır. 4.1 Ofset Makinesinde Boya Malzemeli Yaldız Baskısı Günümüzde matbaacılığın gelişmesi ve madeni parlaklığın, yani yaldız baskı tekniğinin fazla beğenilmesinden dolayı bütün baskı unsurların da bu teknik fazlaca kullanılmaktadır, altın veya gümüş renginde yaldız baskısı yapılmış etiket, davetiye, kartvizit gibi baskı işleri kullanıcıları arasında ürünün kaliteli olduğu şeklinde güçlü bir etki bırakmaktadır bu durum da yaldız baskının daha fazla kullanılmasına ve popüler olmasına olanak sağlamaktadır. Metalik görünüm efekti sağlayan baskı mürekkepleri, bir baskı işinin dizaynında ilginç olanaklar yaratırlar, bu baskılarda kullanılan yaldız boyalarının Altın görünüm efekti, pirinç ( bir bakır-çinko alaşımı ) ihtiva eden pigmentlerle elde edilir. ( Popüler olan bronz terimi de, gerçekte bir bakır/kalay alaşımıdır ) Değişik metalik renkler, değişik alaşım oranları ile elde edilebilir. Örneğin: huber firmasının serisi olan; Rich Gold 70 kısım bakır / 30 kısım çinko Rich Pale Gold 85 kısım bakır / 15 kısım çinko Pale Gold 90 kısım bakır / 10 kısım çinko Copper 100 kısım bakırdan oluşmaktadır. Alternatif olarak, uygun renk pigmentlerinin kombinasyonunda alüminyum bazlı pigmentler de hazırlanabilir, ancak bu durumda renk tonundan, kullanılmış olan renkli pigmentler sorumludur ( kırmızımsı, sarımsı, vs.). Bu türün metalik karakteri oldukça yoğun olarak sınıflandırılabilir. Ancak, buna rağmen yukarıda anlatılmış olan pirinç tonları ile karşılaştırma yapılamaz. [5].
4.1.1 Ofset Makinesinde Baskı Talimatları En iyi metalik efekt, muntazam ve pürüzsüz bir yüzeye sahip olan kuşe kağıtlarda elde edilebilir. Oldukça yüksek pigment içeriğine ve örtücülüğe sahip olan bu mürekkeplerde, aşırı mürekkepleme yapılması ile metalik görünüm efektini arttırmak gereksiz bir işlemdir ve tavsiye edilmez. Aşırı mürekkepleme yapmak, bir kural olarak, zayıf istifleme karakteristiklerine, uzun kuruma sürelerine ve yetersiz sürtünme direncine neden olur. Kullanışlı olan diğer bir kural da, özellikle metalik mürekkeplerin yoğun olarak kullanılması gereken işlerde, altın yaldız mürekkebinin son üniteden basılmasıdır. Bu baskıların, ilave bir kauçuk blanketle pürüzsüzleştirilmesi, metalik görünüm efektini daha da arttıracaktır. Bakır ihtiva eden metalik pigmentler korozyona oldukça duyarlıdır. Baskıyı yapan kişinin mutlaka göz önüne alması gereken bir başka durum da, en iyi metalik görünümün pH’ın 5.5 değerinde elde edilebileceğidir. Bunun için hazne suyu katkısı olarak, %4 oranında COMBIFIX 8039 09 (huber serisi) kullanılması lazımdır. Zayıf mürekkep yerleşimini ve kuruma problemlerini önlemek içi, hazne suyu çözeltisi uygulaması mümkün olduğunca düşük seviyede tutulmalıdır. Baskı karakteristikleri yönünden alüminyum bazlı altın yaldız mürekkeplerini pirinç ihtiva eden mürekkeplere göre sınıflandırmak daha kolaydır çünkü nispeten daha kaba yapıya sahip olan metalik pigmentlerin oranı, daha düşük seviyede tutulabilir. Sürtünme direncini arttırmak gibi yapılacak olan her işlem, metalik görünümü negatif yönde etkileyecektir. Burada en iyi çözüm, yüzeyi bir dispersiyon lak ile işlemektir. Ofset makinelerinde yapılacak baskıya çok dikkat edilmesi gerekmektedir, mürekkep deneme yanılma yöntemiyle bulunmuş en iyi sonucu veren kıvamda tutulmalıdır. İyi bir kurutucu kullanılırsa itina ile yapılan zemin baskısı 3 ila 8 gün içerisin de iyice kurur, zemin iyice kuruduktan sonra yapılan yaldız baskısı en iyi sonuçları vermektedir. Zemine yapılan baskıya da çok dikkat edilmelidir zemine fazla boya verildiği takdirde sonradan yapılacak yaldız baskı zemin içerisinde boğulur ve parlaklığını kaybeder, zarif çizgiler ve küçük puntoların içi dolar ve basılan kağıdın arkasını da kirletir, zemin baskısında lüzumundan az boya vermek de yanlıştır,çünkü zeminde boya az olduğu takdirde yaldız baskısı baskı altı malzemesinde tutunmakta zorlanır veya tutunamaz, zemine verilen boya hem yaldızın parlaklığını bozmayacak kadar az hem de yaldız baskının baskı altı malzemesine sağlıklı olarak tutunmasını sağlayacak kadar çok olmalıdır. Yani tam kıvamı tutturulmaya çalışılmalıdır, baskı yapılırken aradan numuneler çıkartılarak yaldızın tutunma durumu, parlaklığı test edilmeli herhangi bir sorun var sa giderilme yoluna gidilmelidir, zaten yaldız baskısında tecrübeli olan bir usta kağıt yaldız basıldıktan sonra makineden çıkarken bile bakarak yaldızın sabitleşmiş olduğunu veya ilerde silineceğini anlar bunu da yaldız baskısı yapıldıktan sonra ele alınan baskı altı malzemesindeki basılmış yaldıza parmağını ile hafifçe sürterek anlar parmağını sürttüğünde yaldız zeminde hiçbir iz bırakmadan ayrılıyorsa yaldız zemine sabitlenmemiştir, sorun vardır baskı durdurulur ve sorun giderilmeye çalışılır sorun muhtemelen zeminin iyi kurumamasından kaynaklanmaktadır usta makinenin baskı kazanına sıralı giden iki işi belirler işaretler birincisini saç kurutma makinesiyle tekrar iyice kurutur ikincisi sabit bırakır tekrar baskıya geçer bu numuneler basıldıktan sonra basılmış iş asansöründen ikisini çıkartarak yine parmağını kullanmak suretiyle yaldızın tutunma derecelerini karşılaştırır kurutulmuş olanda olumlu bir değişme varsa zemin baskısı yapılmış iş sonradan basılmak üzere kurumaya bırakılır, ancak zeminde basılan işi gösterecek şekilde ayrılıyorsa yaldız zemine iyi sabitlenmiş bütün ayarlar tamamdır baskıya devam edilir. Yaldız baskısında makinenin fazla durdurulmadan çalışılmasına devam edilmesi önemlidir yaldız baskı da kurallara uyulmadan rasgele yapılmış işlere de rastlanmaktadır buradaki sebeplerden bazıları kağıdın yaldız baskısına uygun olmamasından kaynaklanmaktadır kaba kağıtlarda ince yaldız kullanmak kuşe kağıt üzerine zarif desenleri kaba yaldız ile basmak yanlıştır bunun için şu noktalara dikkat edilmesi gerekmektedir,işe uygun kağıt seçilmelidir,kullanılan yaldızın parlaklık derecesinin çok yüksek olmasına dikkat edilmesi gerekmektedir.yağsız ve piyasada kalitesini kanıtlamış yaldız kullanılmalıdır,baskı altı malzemesinin zemin baskısına büyük itina gösterilmeli ve kaliteli boya kullanılması gerekmektedir, ayrıca makine verimli olacak bir şekilde ayarlanmalı ve gereken bakımların yapılması gerekmektedir. [6].
4.1.2 Altın Yaldız Üzerine Siyahla Baskı Yapmak Henüz yeni basılmış altın yaldız üzerine baskı yapılacaksa, özel kuruma ve tutunma özelliklerine sahip olan mürekkeplerin kullanılması ile yüzeyin özellikleri hesaba katılmalıdır. Special Black 49 N 5135 (huber serisi) (laklanabilir) başarı ile kullanılmış olan bir üründür. Bu kombinasyonlar aynı zamanda yaş-üstü-yaş baskıda en çok tercih edilen şartları yaratırlar.
4.1.3 İki Bileşenli Mürekkeplerle Baskı Yapmak
Bu durumda, kullanımdan önce altın yaldız mürekkepleri baskıcının kendisi tarafından bronz pasta ve bronz vernik ile karıştırılır. Karıştırma işlemi dikkatlice ve yüksek devire sahip karıştırıcılar kullanılmadan yapılmalıdır. Yüksek devirli karıştırıcılar, karıştırılan malzemenin ısınarak yapısının yani vizikozitesinin, renk pigmentlerinin vb. özelliklerinin bozulmasına yol açar.
Tabaka ofset için yapılması gerekenler şunlardır.
Pasta Vernik
Rich Gold 46 G 2975 veya 46 A 2050 10 G 0010 veya 10 A 0020 Rich Pale Gold 46 G 2985 veya 46 A 2150 10 G 0010 veya 10 A 0020 Pale Gold 46 G 2995 veya 46 A 2250 10 G 0010 veya 10 A 0020 Copper 46 G 2979 veya 46 A 4050 10 G 0009 veya 10 A 0040
(alanında uzman huber firması değerleri ve boya kodlar baz alınmıştır)
Normal olarak 1:1 ‘lik bir karışım yapılması gereklidir, ancak farklı oranlarda karışım yapmak da mümkündür. Daha fazla pasta kullanılması metalik görünümü daha da arttırabilir, ancak sürtünme direncinde hafif bir azalma oluşur. Daha fazla vernik kullanılması mekanik direnci arttırabilir, ancak metalik görünümde bir azalma oluşur. Örtücülüğü arttırmak için, Varnish 10 G 0010, (huber serisi) sarı veya turuncu pigmentlerle renklendirilir. Karıştırma için “şeffaf” Varnish10G 0011 (huber serisi)de kullanılabilir ; bu durumda metalik efektte hafif bir iyileşme gözlenir. 4.1.4 Tek Bileşenli Mürekkeplerle Baskı Yapmak Baskı işiyle uğraşanlar, günümüzde daha da artan şekilde, önceden karıştırılmış olan altın yaldız mürekkeplerinin kullanımını seçmektedirler. Bunların basılabilirlik karakterleri, karıştırılan mürekkeplere göre daha iyi olmakla beraber, metalik efektlerinde çok hafif bir azalma söz konusudur. Bununla birlikte, uzun depolama sürelerinde, metalik partiküllerin oksidasyonu nedeniyle mürekkeplerin metalik parlaklığında azalma oluşur. Depolama süresi bu nedenle 6 ayı geçmemelidir. Tek bileşenli mürekkepler, yüzeyde tutunma problemleri oluşacağından, film veya film benzeri malzemeler üzerine basılmamalıdır (bu türden yüzeylere baskı yapılacaksa önceden test yapılmalıdır). Alüminyum bazlı altın yaldız mürekkepleri ile elde edilebilecek olan renkler, pirinç bazlı mürekkepler ile elde edilebilecek olanlarla karşılaştırılamaz çünkü iyi bir metalik efekt vermesi için yüzeyde konumlanması gereken alüminyum partiküllerinin ( gümüş-beyaz ) metalik karakteri, pirinç partiküllerininki ile aynı değildir. Bu nedenle klasik altın yaldız mürekkeplerinin parlaklığı sadece yaklaşık şekilde elde edilebilir. Alüminyum bazlı mürekkepler genel olarak kullanıma hazır şekilde tedarik edilirler çünkü alüminyum pigmenti, öğütülmüş pirince göre oksidasyona daha az duyarlıdır. 4.1.5 Ambalaj Malzemelerinde Altın Yaldız Mürekkepleri Gıda ambalajları üzerine baskı gibi belirli uygulamalarda, insan sağlığına zararsız olan mürekkeplerin kullanımına ihtiyaç duyulur. Altın yaldız mürekkeplerinin bu türden uygulamalardaki kullanımı sınırlıdır çünkü seçilmiş olan bağlayıcı ortamına bağlı olmaksızın, metalik pigment pastasının, insan sağlığı özellikler üzerinde istenmeyen negatif etkileri vardır. Bu yönden bakıldığında, bitmiş üründeki pasta oranı daha düşük olduğundan alüminyum bazlı altın yaldız mürekkepleri hafifçe daha iyi olarak kabul edilebilir. Özellikle geniş alanlara altın yaldız uygulaması yapılacağı zaman, sağlık açısından tam olarak testlerin yapılması lazımdır. 4.1.6 Metalik Efekt Mürekkepleri Altın görünüm imitasyonları ve metalik efekte sahip mürekkeplerdir, bileşiminde pirinç ( bir bakır-çinko alaşımı ) ihtiva eden pigmentler vardır. 4.1.7 Mürekkeple Yaldız Baskıda Yüzey İşleme Metal pigmentli ofset mürekkepleri ile basılmış yüzeylerin işlenmesi durumunda ( UV-laklama, laklama, film laminasyon vs. ) yüzeyde tutunma problemleri ile sıkça karşılaşılır. Bunun nedeni, metal pigment yüzeyine stabilizatörlerin ve kayganlaştırıcı bileşenlerin tutunmasıdır. Kurumuş mürekkep yüzeyinde hangi oranda oldukları, pigment konsantrasyonuna, kullanılan kağıdın emiciliğine, ve baskı sırasındaki mürekkep uygulamasının miktarına bağlıdır. Bu nedenle öncelikli olarak, mürekkep filmi ile yüzey işleme arasında lak trappinginin ve tutunma özelliklerinin kontrol edilmesi gerekir. 4.1.8 Tipo Makinasında Boya Malzemeli Yaldız Baskısı Tipo baskısında genellikle özel olarak hazırlanmış yaldız kullanılmaktadır, bu yaldızlar tipo baskıda kullanılacağı için iyi karıştırılmış,vizikozitesi az,kolay kuruyabilecek şekilde ve yağsız olması lazımdır,tipo sisteminde basılacak işin kalıbı hurufat sistemiyle ya da çinko klişe yardımıyla hazırlanır,hurufatla hazırlanan kalıplarda kullanılan hurufatın temiz olmasına ve yıpranmamış olmasına dikkat edilmelidir, Baskı yapılacak hurufat matbaa harfi olmamalıdır, yaldız baskısında hurufata ve göğse yapılan basınç fazla olduğu için yaldız basmada ya derin indirilmiş pirinç kalıp yapılmalı yada çelikten özel olarak yapılmış yaldız baskı harfleri kullanılmalıdır.matbaa harfleri ne kadar yeni olursa olsun derin olmadığı ve yumuşak olduğu için ısının etkisiyle çabuk ezilir ve yaldız küçük delikleri kapatır harfleri doldurur. 4.1.9 Tipo Makinesinde Yaldız Baskıda Klişe Kullanımı Ofset baskıdan önce tipo baskı makinelerinde basılması gereken renkli veya tek renkli bütün resimler ,çizgi ile yapılmış şekiller ve bazı haritalar klişeler ile basılırdı, basılması gereken resmin veya çiziminin fotoğraf camına geçirilerek asitle indirgeme yoluyla çinkoya geçirilmesine çinkografi ortaya çıkarılan ürüne de klişe denilir.Klişede baskıda beyaz kalması yani baskı yapılmaması istenilen yerler asit yardımıyla çukurlaştırılır dolayısıyla basılması istenilen yerler yüksek kalır bu suretle klişe elde edilmiş olur,ofset baskı teknolojisi yokken klişe kullanımı çok yaygındı ancak günümüzde ofset sisteminin tipo sistemini ortadan kaldırması sebebiyle klişe kullanımı çok dar bir alanda sadece yaldız basım türlerinden biri olan folyo basım sisteminde kullanılmaktadır. 4.2 Folyo malzemeli yaldız baskı tekniği Günümüzde en çok kullanılan tipo baskı geleneklerini devam ettiren çinkodan hazırlanmış bir klişenin veya hurufatla dizilmiş bir kalıbın ısı yardımıyla folyo üzerindeki yaldızın baskı altı malzemesine transfer edilmesiyle yapılan baskı tekniğidir, kalıba bağlanmış klişe rezistanslar yardımıyla ısıtılır ve bu ısı termostat yardımıyla her zaman sabit tutulur, transfer edilmek istenilen yaldız folyosu baskı altı malzemesiyle kalıp arasından geçecek şekilde ayarlanır,baskı kalıbı çalışma esnasında baskı altı malzemesiyle birleştiği için arada kalan folyonun yaldızı ısının etkisiyle baskı altı malzemesine geçer,bu uygulamaya sıcak baskı da denilmektedir, bu sistem rahatlıkla kağıt,vinyl,tekstil,ahşap,sert plastik,cam,deri malzemelere uygulanabilir uygulama alanının geniş olması ve baskı tekniğinin basit olması folyo malzemeli yaldız baskının kullanımını arttırmıştır.bu sistem ayrıca etiket basımında yoğun olarak kullanılmaktadır, folyo malzemeli yaldız baskı yarım santimden 150 cm. genişliğe kadar malzeme üzerine uygulanabilir. 4.2.1 Folyo Malzemeli Yaldız Çeşitleri a) Hologram yaldızlar :Bu tür yaldızlar ışık etkisiyle renk değiştiren yaldızlardır, genelde güvenlik etiketlerinde ve değişik bir tarz yaratılmak istenilen işlerde kullanılır üretimi diğer yaldızlardan daha detaylı ve karmaşık olduğu için fiyatı daha yüksektir ama müşteri üzerindeki bıraktığı farklılık imajı daha kuvvetlidir. b) Metalik yaldızlar: Bu tür yaldızlar istenilen metalik renkleri direk yansıtan yaldızlardır bu yaldızlarla gümüş, altın renklerini kolayca baskı altı malzemesine yansıtmak mümkündür. c) Multicolor yaldızlar: İstenilen renklerde üretilen yaldızlardır örneğin kırmızı metalik yaldız multicolor yaldızdır, bu tarz yaldızlarla istenilen her türlü rengi baskı altı malzemesine geçirmek mümkündür. 4.2.2 Folyo Kesim Makinesi Folyo kesim makinesi hareketli folyo kesim bıçağı, folyo bağlama aparatı, folyo çevirme motoru folyo sabitleme masası gibi dört ana üniteden oluşmuştur, folyo 120 cm uzunluğunda rulolar halinde üretilir bu rulolar folyo kesim makinesi yardımıyla istenilen ölçülerde kesilerek basılacak iş ebadına getirilir.
Folyo kesim bıçağı: Sağa-sola veya aşağı-yukarı hareket edebilecek şekide imal edilmiş, sabitleme masası üzerinde bulunan cetvel üzerinde istenilen noktaya getirilerek istenilen ölçüde kesim yapmaya yarayan kesici uçtur. folyo bağlama aparatı: Sert karton silindir üzerine sarılı olarak gelen folyoların sabitleme masasına bağlanılabilmesi için kullanılan aparattır, folyo bu aparatla masaya sabitlendikten sonra motor çalıştırılır, ve folyo yüksek bir hızda döner folyo kesim bıçağı sabit tutularak hafif bastırılıp kesme işlemi tamamlanır. Folyo sarma silindiri: Üretici firmanın toptan olarak sattığı folyonun sarıldığı sert kartondan imal edilmiş silindirdir. Folyo silindiri aparatlar yardımıyla sabitleme masasına yerleştirilmeye hazır bir şekilde. Sabitleme masası: Kesime hazır hale getirilmiş folyonun bağlandığı masadır üzerinde yerleşik olarak bulunan bir cetvel vardır, üzerinde sadece motoru çalıştırma ve durdurma düğmeleri bulunur Motor çalıştığı anda sabitleme masası üzerindeki folyo silindiri döner ,silindir döndüğü esnada bıçak silindire paralelken folyo rulosuna bastırılmak suretiyle folyo kesilir.
Şekil 1 Folyo Kesim Makinesinin Parçaları
4.2.3 Folyo Malzemeli Yaldız Basım Makineleri Folyo Malzemeli Yaldız Basım Makineleri bobin sistemiyle ve tabaka beslemeli sistemle çalışan makineler olmak üzere 2 çeşittir,bobin sistemiyle çalışan makineler genellikle etiket üretiminde kullanılır,tabaka beslemeli sistemle çalışan makineler ise davetiye,takvim kartvizit ,broşür vb. gibi tabaka baskı gerektiren işlerde kullanılır,her iki tarz makinelerin üretimi Türkiye’de yok denilecek kadar azdır,makine üretimi tabaka beslemeli makinelerde eski tipo makinelerine yaldız ünitesi eklemek suretiyle yapılmaktadır,bobin sistemiyle çalışan makineler ise eski teknolojilerle az sayıda usta tarafından yapılmaktadır. 4.2.4 Bobin Sistemiyle Çalışan Yaldız Basım Makinesi
Şekil 2 Bobin Sistemiyle Çalışan Yaldız Basım Makinesi
Bu makinalarda makine çalıştığı anda sürekli sabit bir basınç uygulayarak ayarlanabilir hızda inip kalkan kalıbın yani klişenin ve bıçağın bağlandığı rezistans yardımıyla ısıtılmış ve termostatla ısısı sabitlenmiş bir baskı kafası bulunmaktadır, bu kafa inip kalkarken aynı zamanda numaratörü de çalışır böylelikle kafanın kaç defa inip kalktığı kontrol edilerek işin trajı da takip edilir, kafa her indiğinde baskı ve kesim aynı anda yapılır, makineye önden arkaya doğru akışı sağlanmış iki bobin bağlanmıştır bunlardan biri yaldız folyo bobini diğeri ise baskı altı malzemesinin bobinidir, hareketli kafa her inip kalktığında baskı altı malzemesi ve yaldız folyosunu üst üste bindirerek, kalıptaki ısınının etkisiyle yaldızın malzemeye transferini sağlar bu esnada bıçak da beraber indiği için kesim de sağlanmış olur Makine üzerinde makineyi çalıştırma, yavaşlatma hızlandırma, ısıyı arttırma ve azaltma düğmeleri bulunur. Bu tarz makineler genellikle yaldızlı etiket üretiminde kullanılır, tabaka baskısı yapamaz . 4.2.5 Tabaka Beslemeli Yaldız Baskı Makinesi
Şekil 3 Tabaka beslemeli yaldız baskı makinesi Bu tarz makineler folyo yaldızı bobin sistemiyle çalışırken baskı altı malzemesi tabakalar halinde baskıya gönderilebilecek sistemde tasarlanmıştır, bobin sistemiyle çalışan makinelerle aynı sistemi kullanılarak çalışırlar, tek farkı tabaka beslemeli oluşlarıdır. Bu her iki sistemin dışında bir de eski tipo makinelerin kalıp çemberine rezistans ekleme yaldız yerleştirme ve yaldız çevirme düzeneği kurularak yapılan yaldız baskı makineleri vardır, bu makineler normal maşalı sistem makineye sıcak yaldız baskısı yapabilecek aparatlar eklenerek kullanılmaktadır , Türkiye’de kullanılan yaldız baskı sistemlerinin %80 i bu şekildedir, ofset baskının yaygınlaşarak tipo makineleri devre dışı bırakması sonucunda eski makineleri bu tarzda değerlendirme yoluna gidilmiştir.
[değiştir] 5. YALDIZ BASKININ KULLANIM ALANLARI
Yaldız baskı uygulandığı ürüne özellikle kaliteli, değerli, özenli, güvenilirlik izlenimi katmaktadır, bu tarz özelliklerin katılmak istenildiği tekstil de dahil her türlü baskı altı malzemesine uygulanılmaktadır. Kozmetik ambalajlarında, hediyelik eşyalarda,etiketlerde,davetiyelerde,imsakiyelerde kartvizitlerde kısacası üretilen ürüne kalite ve ruh katmak istenilen her türlü alanda kullanılmaktadır.
[değiştir] 6. YALDIZ BASKI TEKNİĞİNDE GELİŞEN TEKNOLOJİLER
6.1. Soğuk Yaldız Baskı Sistemi Yaldız baskı tekniğinde gelişen en son teknoloji Heidelberg firmasının geliştirmiş olduğu soğuk yaldız sistemidir, bu sistemin makinesi ofset makinesiyle birebir aynıdır, yani aynı makinede ofset baskı da yapılabilir, kullanılan folyo yaldızı sıcak yaldız folyosuyla aynı kaliteyi ve özellikleri göstermekle beraber, fiyat olarak ta aynıdır, Heidelberg’in geliştirdiği bu sistem Speedmaster CD 74 ve CD 102 kodlu makinelere modül olarak eklenmekte ve ofset baskıda kullanılan kalıpları kullanarak yaldız baskı yapmaktadır, Speedmaster CD 74 ve CD 102 için geliştirilen soğuk yaldız modülü, 70 gr/m2 ila 400 gr/m2 arasındaki her türlü malzemeye yüksek kalitede folyolu metalik yaldız uygulamalarının yapılabilmesine olanak sağlamaktadır. Bu yeni teknoloji sayesinde etiket matbaacıları, ambalaj matbaacıları ve ticari matbaalar, pazarın yüksek kalitedeki yüzey uygulamalarına olan taleplerine cevap verilebilmektedir, Soğuk varak yaldızın sıcak varak yaldız uygulamasına göre çok büyük avantajları bulunmaktadır. İnce yapılarla (structure) metin, çizgi ve tram (screen) gibi elemanlarda büyük başarı elde edilen ve kısa tirajlarda sık iş değişimlerinde verimlilik sağlayan soğuk yaldız uygulaması ayrıca klasik ofset baskı kalıbı kullanılarak yapılabilmesinden dolayı kısa hazırlık süresini sunmaktadır. Yeni işlem sayesinde ise saatte 15.000'lik hıza ulaşabilmesine karşın mükemmel register hassasiyeti elde edilmektedir. [7]. Soğuk yaldız uygulaması için iki ünite gerekmektedir. Birinci ünite klasik baskı kalıbı aracılığıyla tutkal malzemenin tamamına veya bir kısmına uygulanırken ikinci ünitede folyonu tutkala yapıştırılması işlemi gerçekleştirilmektedir. Folyo kauçuk ve baskı silindirlerinin arasından beslenmektedir. Kauçuğun basıncı folyonun metal katmanı tutkalın uyguladığı bölümlere transfer etmektedir. Tabaka makineden çıkartıldığında ise bu metal katman malzemede kalmaktadır. En önemlisi ise bu iki ünite soğuk yaldız uygulaması tamamlandıktan sonra ofset baskı amaçlı kullanılabilmektedir.
Günümüzde özellikle ambalaj sektöründe ürün seçiminde dış görünüm tüketiciyi cezbetmekte ve yönlendirmektedir, ambalajda ise dış görünümü en çekici hale getiren niteliklerden biri de yaldız baskıdır bunu bilen üretici firmalar ambalajlarında özellikle yaldız baskı kullanmaktadırlar bunu kozmetik reyonlarında, hediyelik reyonlarında rahatlıkla gözlemleyebiliriz,ülkemizde yaldız baskılı ürünlere rağbet çok olduğu halde yaldız baskıya rağbet çok azdır,yaldız baskıları genellikle ithal edilmiş ürünler üzerinde sıklıkla görmekteyiz.
Yaldız baskının kullanımı ürüne ruh kazandırdığından ve niteliğini arttırdığından dolayı kullanımı daha da arttırılmalıdır, bunu da değerli hocalarımın geleceğin tasarımcısı ve matbaacısı olan bizlere yaldız baskı bilincinin oluşturulması için ilgili bir ders konulmasını veya ödevlerle bu bilincin oluşmasın sağlanmasını dilerim.
Hazırlayan:Ali ihsan OVAYOLU
KAYNAKÇA 1. Matbaacılık Dergisi 14.sayı sayfa 20 yıl: 1992 2. Matbaacılık Dergisi 14.sayı sayfa 20/22 yıl - 1992 3. Ciltleme Teknikleri ve Kartonaj ders notları İNCE Mustafa (Marmara üniversitesi öğr.gör.) 4. Matbaacılık Dergisi 14.sayı sayfa 22 yıl 1994 5. Huber firması tanıtım katalogu 6.Huber yaldız mürekkepleri resmi web sitesi www.huberturkiye.com/ 7.Heidelberg Türkiye resmi web sitesi www.tr.heidelberg.com/
